De Hoge Bank van Zaltbommel

De Bank van Bommel omvatte aanvankelijk vrijwel de gehele Bommelerwaard en Tielerwaard. Vanaf wanneer schepenakten te vinden kunnen zijn van Zaltbommel is onbekend. De oudst bekende stadsrechten zijn van 1315/1316; een vernieuwing omdat de oude brieven verloren waren. Verondersteld wordt dat de stad al eerder in 1231 stadrechten zou hebben gekregen. Als dat klopt zouden er waarschijnlijk ook schepenakten vanaf dat jaar te vinden moeten zijn. De oudst bekende akte dateert echter uit 1276.
Uit de vernieuwde stadsrechten in 1316 blijkt dat het rechtsgebied op dat moment expliciet niet omvatte: Tiel en Zandwijk (dan nog Brabants), Asperen en Hedel, en "overige plaatsen". Met dat laatste werden waarschijnlijk bedoeld Ammerzoden, Nederhemert en Poederoijen, die net als Asperen en Hedel hoge heerlijkheden waren en het gezag van de graaf nog niet hadden erkend. Over Heerewaarden wordt nergens gerept. Bij twijfel dienden de schepenen die van Roermond te raadplegen. Zie Nijhoff, Gedenkwaardigheden, deel 1, Nº 167, pag. 163.
In 1335 volgde een opsplitsing van het rechtsgebied. De schepenbanken van Tuil, Deil, Zuilichem en Driel werden opgericht op 27 maart 1335. Zie Nijhoff, Gedenkwaardigheden, deel 1, Nº 302, pag. 348. Oudere schepenbrieven van Zaltbommel die qua gebied vallen onder de nieuwe rechtbanken blijven "in haar macht" maar moeten worden gericht met de richter en schepenen waar het gebied onder valt. Uit de akten blijkt dat deze overgang begin juli 1335 is doorgevoerd. Toch moet dit niet te strikt worden genomen, want uit het Cartularium van Marienweerd blijkt dat er ook nog nadien akten voor schepenen van Zaltbommel bestaan die eigenlijk voor schepenen van Driel en Tuil hadden moeten plaatsvinden (zoals nr. 432 in 1335 en nr. 489 in 1339). Hypothetische reden was dat de betrokkenen burger waren van Zaltbommel.

Er zouden dus (minstens) vanaf 1276 signaten (boeken) moeten zijn geweest waarin de akten werden genoteerd. Tegenwoordig beginnen de bewaarde signaten op enkele korte periodes na rond 1584 en is er een enorm gat van minstens 300 jaar. In allerlei archieven en boekwerken komen akten (charters) voor uit die vermiste periode. Het zou daarom mogelijk moeten zijn om tot een soort 'reconstructie' te komen van deze schepenbank.
Er blijkt veel beschikbaar. Het invoeren gaat gestadig door en op dit moment betreft het 668 vermeldingen.
Deze verzameling omvat aanzienlijk meer dan wat tot nu gepubliceerd is, en er zijn nog vele vindplaatsen bekend. NB. veel van de ingevoerde teksten zijn nu nog fragmenten, welke in de loop der tijd zullen worden aangevuld.

De schepenen en de secretaris
Op 8 december 1327 geeft Reinald, graaf van Gelre, landrechten aan de ingezetenen van Zaltbommel, Bommelerwaard en Tielerwaard. Zie Nijhoff, Gedenkwaardigheden, deel 1, Nº 215, pag. 214. Daarin staat dat de schepenbank was samengesteld uit 8 van Bommel, en 4 uit zowel de Bommeler- als de Tielerwaard. Dus in totaal wel 16 schepenen. In principe besluiten de 8 schepenen van Bommel, maar als zij dat niet kunnen dan worden die van de Bommeler- of Tielerwaard geraadpleegd. Elke schepen dient over minstens 40 morgen land te beschikken in het betreffende gebied.
Als gevolg van de opsplitsing in 1335 veranderden enkele zaken. De schepenbank bestond vanaf dan uit 8 schepenen, waarvan jaarlijks op St. Nicolaasdag (6 dec.) 4 schepenen wisselden. Dus een schepen kon maximaal 2 jaar aaneen aanblijven. De eis van grond werd minder: elke schepen diende minimaal 16 morgen land in het gericht te bezitten.
Een andere eis was "In een en dezelfde Stoel ende Gerichte mogen niet gelyk Schepenen wesen Vader en Soon, nogte Schoonvader en Schoonsoon of twee Gebroeders". Een belangrijk gegeven voor wie familierelaties onderzoekt! De opvolging van schepenen is ook informatief omdat dit vaak van vader op zoon ging en dus een maat is voor het overlijden van een schepen. De namen van de schepenen zijn te vinden in de geplaatste akten.
De secretaris vervulde juridische en administratieve taken voor de schepenbank. Hij bleef vaak lang aan, maar wordt toch maar zelden in de akten genoemd. Omdat de handschriften in de signaten behoorlijk verschillen, is hij daaraan te herkennen. Nadere informatie is hier te vinden.

Op 16 december 1525 geeft Hertog Karel toestemming om gerichtsbrieven in het "Duits" af te geven en inderdaad zien we dat vanaf 1526 het Latijn is afgeschaft. Zie Nijhoff, Gedenkwaardigheden, Deel 6B, Nº 1371.
Nederduitse vertalingen van bovengenoemde eerdere stukken zijn gepubliceerd in het Groot Gelders Placaet-Boeck, Appendix, kolommen 67 tot 90.

Dat het niet altijd goed ging met de rechtspraak blijkt wel uit deze 2 voorvallen.
In 1526 bepaalt Hertog Karel, om misbruik weg te nemen die bij de rechtsbedeling plaatsvond, dat ieder die door een vonnis van de schepenen meent bezwaard te zijn, bij de vorst of zijn raad in hoger beroep moet komen.
In 1549 wordt Heyman Gillissen, gewezene secretaris van Zaltbommel, aangeklaagd voor valsheid in geschrifte.

Het Cartularium van het Groote Bommelsche Gasthuis
Dit cartularium (een verzameling afschriften van akten) is een bijzonder boekwerk dat helaas verloren is geraakt. Gelukkig is het op film gezet, waardoor de inhoud bewaard is gebleven. Het betreft een flinke verzameling die meerdere schepenbanken bestrijkt en waarvan een groot deel in het Latijn is opgeteld. In gescande vorm staat het nu online.
Als onderdeel van het "project schepenbanken" is besloten het cartularium integraal te transcriberen. Gaandeweg worden de transcripties online gezet bij de diverse schepenbanken, en uiteindelijk zal dat hopelijk resulteren tot een totaal getranscribeerde inhoud van het boekwerk.

De periode 1584-1600
In deze periode zijn meerdere loofsignaten en dingsignaten beschikbaar die grotendeels online staan, dan wel beschikbaar zijn op het Regionaal Archief Rivierenland. Die signaten sluiten echter niet aan, er ontbreken enkele jaren. Daarom staan er op deze website ook akten uit die periode. Maar dat wordt zoveel mogelijk beperkt tot de jaren die op het archief ontbreken en voor goed onderzoek in deze periode moeten ook de signaten van het archief geraadpleegd worden.

Vriendelijk verzoek
Indien u gebruikt maakt van gegevens op deze website, wilt u dit dan waar mogelijk vermelden en naar de website verwijzen.

Doelen:

  • Invoeren van reeds bekende gegevens.
  • Registratie van meer vindplaatsen van actes.
  • Noteren van de schepenen in de akten.
  • Het plaatsen van regesten.
  • Het plaatsen van (gedeeltelijke) transcripties.
  • Het plaatsen van een scan van de acte.
  • Het vinden en plaatsen van zegels van de schepenen en getuigen.
  • Vertalen en plaatsen van de Latijnse teksten.

Hoe kunt u aan dit project bijdragen?

  • Help mee bij het invoeren van gegevens.
  • Stuur ons vindplaatsen toe.
  • Stuur teksten toe.
  • Stuur foto's of scans toe.
  • Bezoek archieven.
  • Maak of corrigeer transcripties.
  • Etc...

U kunt contact opnemen of uw bijdragen toesturen via het contactformulier.